تحریم هوایی آمریکا علیه ایران / وضعیت پروازها به ترکیه، عراق و کشورهای منطقه
تمامی پروازهای ورودی و خروجی فرودگاه بینالمللی امام خمینی تهران در این مقطع توسط شرکتهای هواپیمایی ایرانی انجام شده است.
ساعاتی پس از آغاز اجرای بسته تحریمی جدید وزارت خزانهداری آمریکا با هدف متوقف کردن فعالیت بینالمللی ناوگان مسافربری ایران، دادههای سامانههای بینالمللی هوانوردی نشان میدهد که شماری از خطوط هوایی ایران همچنان به مقاصدی در چین، تایلند، ترکیه و برخی دیگر از کشورهای منطقه پرواز دارند؛ وضعیتی که نشان میدهد اجرای این تحریمها در همه کشورها یکسان نبوده و واشنگتن برای اعمال تحریمهای ثانویه علیه ارائهدهندگان خدمات هوانوردی با چالش مواجه است.
با وجود اجرایی شدن محدودیتهای جدید آمریکا، دادههای سامانه فلایترادار۲۴ (Flightradar24) نشان داده است که در روز چهارشنبه چندین پرواز از ایران به مقاصد بینالمللی از جمله بانکوک و پوکت در تایلند، شانگهای در چین و کابل در افغانستان انجام شده است. گزارشهای منتشرشده در روز اجرای تحریمها نیز ادامه برخی از این پروازها را تأیید میکنند.
ادامه پروازهای ایران به ترکیه، عراق و کشورهای منطقه
پایگاه خبری-تحلیلی المانیتور در گزارشی درباره وضعیت پروازهای خارجی ایران اعلام کرده بود که پروازهایی به مقاصدی از جمله آنکارا و استانبول در ترکیه، بغداد و سلیمانیه در عراق، مسقط در عمان، دبی در امارات متحده عربی، تفلیس در گرجستان و ایروان در ارمنستان در برنامه پروازی ثبت شدهاند.
بر اساس دادههای منتشرشده، تمامی پروازهای ورودی و خروجی فرودگاه بینالمللی امام خمینی تهران در این مقطع توسط شرکتهای هواپیمایی ایرانی انجام شده و نام شرکتهایی از جمله آتا، کاسپین، فلایسپهران، ایرانایر، ایرانایرتور، قشمایر و وارش در میان شرکتهای فعال دیده میشود.
در این میان، استانبول با ۲۴ پرواز برنامهریزیشده در روز چهارشنبه همچنان یکی از پرترددترین مقاصد بینالمللی مسافران ایرانی از فرودگاه امام خمینی بوده است.
شرکت هواپیمایی ماهان نیز پروازهای خود به چین را حفظ کرده است. یکی از پروازهای این شرکت بعدازظهر چهارشنبه پس از فرود در گوانگژو، سفر بازگشت خود به تهران را آغاز کرد. گزارشهای منتشرشده در روزهای اخیر نیز چین را در میان کشورهایی قرار میدهند که در برابر فشارهای جدید آمریکا، دستکم در این مرحله، مسیرهای هوایی ایران را بهطور کامل متوقف نکردهاند.
هشدار آمریکا درباره «زمینگیر شدن» خطوط هوایی ایران
این تحولات در شرایطی رخ داده است که اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، پیش از آغاز اجرای مرحله جدید محدودیتها اعلام کرده بود که از روز چهارشنبه فرآیند فشار برای متوقف کردن فعالیت بینالمللی خطوط هوایی ایران آغاز میشود.
بر اساس موضع اعلامشده از سوی واشنگتن، شرکتهایی که به هواپیماهای ایرانی خدماتی مانند سوخترسانی، خدمات زمینی، فرودگاهی یا فروش بلیت ارائه دهند، ممکن است با خطر تحریمهای ثانویه و محدودیت دسترسی به نظام مالی مبتنی بر دلار مواجه شوند.
وزارت خزانهداری آمریکا پیشتر در ۸ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرده بود که در چارچوب برنامه موسوم به Operation Economic Outcast، ۳۶ هدف مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تحریم کرده است. این اقدام شامل ۲۷ شرکت هواپیمایی ایرانی و همچنین برخی شرکتها و واسطههای مستقر در کشورهای ثالث بود.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا، اوفک، همچنین برخی مجوزهای پیشین مرتبط با صنعت هوانوردی ایران را تعلیق کرد؛ از جمله مجوز مربوط به بازصادرات برخی هواپیماهای غیرنظامی به ایران و معاملات مرتبط با آن.
هشدار تهران و واکنش متفاوت کشورهای منطقه
در واکنش به فشارهای فزاینده واشنگتن، مقامهای ایرانی نیز نسبت به همراهی کشورهای منطقه با تحریمهای هوایی آمریکا هشدار دادهاند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، در یک گفتوگوی تلویزیونی هشدار داد که در صورت همکاری فرودگاههای منطقه با تحریمهای هوایی آمریکا علیه ناوگان ایران، این فرودگاهها نیز ممکن است با پیامدهایی مواجه شوند.
این موضع در حالی مطرح شده است که واکنش کشورهای مختلف به ضربالاجل آمریکا یکسان نبوده است. برخی کشورها محدودیتهایی را علیه پروازهای شرکتهای ایرانی اعمال کردهاند و برخی دیگر همچنان اجازه ادامه فعالیت بعضی مسیرها را دادهاند.
تایلند: بدون دستور دولت، مانعی برای فرود هواپیماهای ایرانی وجود ندارد
یکی از نمونههای متفاوت، تایلند است. شرکت فرودگاههای تایلند که مدیریت ۶ فرودگاه اصلی این کشور را بر عهده دارد، اعلام کرده بود که بدون دریافت دستورالعمل رسمی از دولت نمیتواند مانع فرود پروازهایی شود که استانداردهای هوانوردی را رعایت میکنند.
پاوینا جاریاثیتیپونگ، رئیس این مجموعه، نیز در اظهاراتی گفته بود که تا زمانی که دستور یا ابلاغیهای از سوی دولت یا وزارت خارجه تایلند دریافت نکردهاند، ارائه خدمات به پروازهای ایرانی ادامه خواهد داشت.
همین رویکرد موجب شده است که در ساعات پس از آغاز اجرای محدودیتهای جدید آمریکا، برخی پروازهای ایران به بانکوک و پوکت همچنان در سامانههای رهگیری پرواز مشاهده شوند.
کدام کشورها خدمات هوایی به ایران را متوقف کردند؟
در مقابل، برخی کشورها محدودیتهای خود را سریعتر اعمال کردهاند.
صبح پنجشنبه گزارشهایی منتشر شد مبنی بر اینکه به دلیل صادر نشدن مجوز عبور هواپیماهای ایرانی از آسمان ترکمنستان، پرواز تهران–دوشنبه نتوانست در مقصد فرود بیاید و به فرودگاه امام خمینی بازگشت. همچنین گزارشهایی از لغو پرواز شرکتهای هواپیمایی ایرانی به امارات متحده عربی منتشر شد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، جمهوری آذربایجان، عراق و عمان نیز خدماترسانی به برخی پروازهای شرکتهای ایرانی را متوقف یا محدود کردهاند و گرجستان نیز محدودیتهایی را برای پروازهای ایرانی به تفلیس اعمال کرده است.
در ترکیه نیز وضعیت تغییر کرده است. در حالی که این کشور همچنان یکی از مسیرهای مهم هوایی ایران محسوب میشود، شرکتهای هواپیمایی ترکیشایرلاینز، ایجت و پگاسوس پیشتر پروازهای خود به ایران را متوقف کرده بودند و شرکت ماهان نیز پروازهای خود به آنکارا و استانبول را به حالت تعلیق درآورده است.
چین؛ مهمترین آزمون تحریمهای ثانویه آمریکا
در این میان، چین به دلیل روابط گسترده اقتصادی و سیاسی با ایران، به یکی از مهمترین آزمونهای واشنگتن برای اجرای تحریمهای ثانویه تبدیل شده است.
کارکنان دفتر هواپیمایی ماهان در شانگهای به خبرگزاری فرانسه اعلام کردهاند که تاکنون ابلاغیهای برای لغو پروازها دریافت نکردهاند و فروش بلیت برای هفتههای آینده نیز طبق روال ادامه دارد.
گزارشهای جدیدتر نیز نشان میدهد چین و روسیه در میان کشورهایی قرار دارند که برخلاف برخی کشورهای منطقه، پروازهای شرکتهای ایرانی را بهطور کامل متوقف نکردهاند.
پکن نیز روز سهشنبه این اقدامات یکجانبه واشنگتن را «غیرقانونی» خواند. این اختلاف در شرایطی شکل گرفته که روابط واشنگتن و پکن همزمان با برنامهریزی برای دیدار دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، و شی جینپینگ، رئیسجمهور چین با موضوعات مختلف اقتصادی و ژئوپلیتیکی در سطح بالایی از حساسیت قرار دارد.
در نتیجه، اجرای تحریمهای جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران در عمل با واکنش یکسانی از سوی کشورهای مختلف مواجه نشده است. برخی کشورها پروازهای ایران را متوقف یا محدود کردهاند، در حالی که در برخی مسیرها، از جمله چین و تایلند، پروازهای ایرانی همچنان ادامه داشتهاند. همین تفاوت در واکنش کشورها نشان میدهد میزان موفقیت تحریمهای ثانویه آمریکا در متوقف کردن کامل ارتباط هوایی ایران، به تصمیم دولتها، فرودگاهها و شرکتهای خدماتدهنده در هر کشور بستگی خواهد داشت.